Deir roinnt cainteoirí Gaeilge i mBéal Feirste gur ‘masla’ é “gadaíocht chultúrtha” a chur ina leith mar go mbaintear úsáid an bhfocal ‘Gaeltacht’ chun cur síos a dhéanamh ar cheantar in iarthar na cathrach.
Mhaígh an gníomhaí aitheanta Gaeltachta, Donncha Ó hÉallaithe an mhí seo caite gur “gadaíocht chultúrtha” é an teideal ‘Ceathrú Ghaeltachta’ a thabhairt ar an gceantar thart timpeall ar Bhóthar na bhFál i mBéal Feirste.
Dúirt Séimí Mac Aindreasa, atá ag obair le Raidió Fáilte, gur masla a bhí ansin ar an “an dea-obair” atá déanta ar son teanga sa cheantar “le breis agus caoga bliain”.
Dúirt Mac Aindreasa, go bhfuil sé “cineál maslach” a rá gur ‘gadaíocht chultúrtha’ “ar bhealach ar bith” é an focal Gaeltacht a úsáid in ainm an cheantair. Dúirt sé go bhfuil an pobal Gaelach in iarthar na cathrach “ag fás níos gaiste ná an mhórchuid de na pobail Ghaeilge ar an oileán seo”.
Colún a scríobh Ó hÉallaithe ar Tuairisc faoi comharthaí nua Gaeltachta i gcathair na Gaillimhe a chuir tús leis an gconspóid faoi céard is Gaeltacht ann.
Dúirt Mac Aindreasa le Tuairisc go bhfuil “difear mór idir eastát tithíochta atá ar imeall chathair Gaillimhe ina bhfuil an mhórchuid de na daoine ag úsáid an Bhéarla agus ceantar cosúil leis an Cheathrú Ghaeltachta ina bhfuil obair “ar siúl achan uile lá leis an Ghaeilge a chur chun cinn”.
“D’aithin daoine anseo ins na hochtóidí na rudaí a bhí de dhíth le Gaelphobal a thógáil agus chuir siad i bhfeidhm iad. Gearóid Ó Cairealláin agus Eoghan Ó Néill agus daoine mar sin – d’aithin siad na rudaí a bhí de dhíth ar achan ghlúin le pobal a thógáil. Ní dóigh liom gur sin an rud atá ag tarlú ar imeall chathair na Gaillimhe.”
“Tá mé sásta leithscéal a ghabháil leis na daoine ins na heastáit tithíochta sin má tá mé mícheart, ach níl na daoine ins an eastát sin ag rá gur Gaeltacht iad, is duine éigin eile atá ag rá gur Gaeltacht iad agus tuigim go bhfuil Donncha buartha faoi rud éigin mar sin,” a dúirt sé.
Dúirt Ó hÉallaithe ina cholún a foilsíodh ar Tuairisc roinnt seachtainí ó shin gur “gadaíocht chultúrtha” a bhí i gceist leis na comharthaí nua a crochadh ar theorainneacha cheantair Ghaeltachta chathair na Gaillimhe le gairid agus gur “masla” a bhí iontu do mhuintir na gceantar oifigiúil Gaeltachta ina bhfuil an teanga fós láidir.
Ina dhiaidh sin, dúirt Ó hÉallaithe ar Raidió na Gaeltachta gur “gadaíocht chultúrtha” é chomh maith an teideal ‘Ceathrú Ghaeltachta’ a thabhairt ar an cheantar thart timpeall ar Bhóthar na bhFál i mBéal Feirste.
Deir Fionntán de Brún, Ollamh na Nua-Ghaeilge in Ollscoil Mhaigh Nuad, arb as Béal Feirste ó dhúchas dó, go bhfuil an focal Gaeltacht mar atá sé “róscaoilte” mar théarma sa lá atá inniu ann agus nach ionann na ceantracha ar fad atá sa Ghaeltacht oifigiúil féin.
“Tuigeann muid uilig go bhfuil tú sa Ghaeltacht má tá tú ar Oileán Thoraí nó i Rann na Feirste nó ar an Cheathrú Rua. Tá a fhios agat gur sin an Ghaeltacht ach ansin tá an oiread sin ceantracha atá sa Ghaeltacht oifigiúil go gcaithfidh tú cainteoirí Gaeilge a chuartú, cineál.”
“Níl mé ag rá go bhfuil mórán de dhifear idir sin agus an rud atá siad a dhéanamh in oirthear na Gaillimhe nó i mBéal Feirste,” a dúirt sé le Tuairisc.
“Sílim go bhfuil sé iontach deacair sainmhíniú a thabhairt ar an Ghaeltacht san am i láthair gan daoine a mhaslú fosta agus tuigim go raibh Donncha [Ó hÉallaithe] ag iarraidh an Ghaeltacht stairiúil a chosaint agus stádas na Gaeltachta a chosaint.”
“Ach caithfidh an Ghaeltacht a bheith in ann fás fosta,” a dúirt sé.
Deir Séimí Mac Aindreasa nach bhfuil pobal na Gaeilge in iarthar Bhéal Feirste ag iarraidh an “dallamullóg” a bhualadh ar dhuine ar bith agus go bhfuil siad ag iarraidh pobal Gaelach a thógáil sa Cheathrú Ghaeltachta.
Tuigeann sé go maith, a dúirt sé, nach bhfuil stádas oifigiúil Gaeltachta ag an Cheathrú Ghaeltachta i mBéal Feirste den sórt atá leagtha amach ag na húdaráis ó dheas agus gur diúltaíodh d’iarratas a rinneadh leis an stádas sin a fháil blianta ó shin.
“Dúradh linn blianta ó shin nuair a d’iarr muid seo go raibh muid go bunúsach, ar an taobh mícheart den teorainn.”
“Achan duine a thagann anseo ó achan Ghaeltacht eile ins an tír, bíonn siad iontach spreagtha faoin mhéid a fheiceann siad. Ní bhíonn siad ag rá, ní Gaeltacht sibh go fírinneach.”
“Má tá an Ghaeilge ag fás áit ar bith agus má tá sí beo beathach agus ag labhairt idir na glúnta, sílim gur féidir a rá go bhfuil Gaeltacht ansin,” a dúirt sé.
Deir an tOllamh Fionntán de Brún gur dóigh leis nach “dochar ar bith é” do dhuine ar bith an Cheathrú Ghaeltachta a bhaisteadh ar an cheantar in iarthar Bhéal Feirste ach go mb’fhéidir go mb’fhearr ‘Nua-Ghaeltacht’ a thabhairt air.
“B’fhéidir gurbh fhearr an téarma Nua-Ghaeltacht a thabhairt air seachas go díreach ceathrú Ghaeltachta ach baineann an rud fá Cheathrú Ghaeltachta le pleanáil na cathrach féin agus go raibh siad ag iarraidh go mbeadh na ceathrúna seo ann.”
Dúirt Fionnghuala Nic Roibeaird, taighdeoir in Ollscoil na Banríona arb as Béal Feirste ó dhúchas di, go raibh an méid a bhí le rá ag Donncha Ó hÉallaithe faoin Cheathrú Ghaeltachta i mBéal Feirste “frithghníomhach” agus go bhfágann sé “drochbhlas” ina béal.
“An ghadaíocht chultúrtha a bheinn féin buartha fá dtaobh di ná an ghadaíocht chultúrtha a tharla nuair a goideadh an Ghaeilge uainn agus go ndearnadh iarracht í a mharú.”
“An rud atá muid ag iarraidh a dhéanamh ná athshealbhú agus athghabháil a dhéanamh ar an ghadaíocht sin,” a dúirt sí le Tuairisc.
Dúirt sí nach “iarsma” í an Ghaeilge nó fiú an Ghaeltacht ach gur ceantracha beo atá iontu agus go bhfuil an baol ann go bhfaighidh siad bás mura ndéantar iarracht “an sealbhú sin a dhéanamh”.
“Tuigim go bhfuil stádas oifigiúil ag ceantracha áirithe sna 26 contae chun tabhairt le fios gur Gaeltacht iad ach go teicniúil an rud atá ann ná áit ina labhraítear Gaeilge.
“Déanann sé ciall go dtugann muid an Cheathrú Ghaeltachta ar an phíosa sin d’iarthar Bhéal Feirste, áit a bhfuil an mheánscoil Ghaelach is mó sa tír ann, áit a bhfuil go leor gníomhaíochtaí Gaeilge ina labhraítear an Ghaeilge iontu agus áit a bhfuil go leor daoine ag tógáil clainne trí Ghaeilge chomh maith,” a dúirt Fionnghuala Nic Roibeaird.
Fear Gaealtachta
Míthuiscint atá ann ag Mac Aindreasa ar céard is Gaeltacht ann. Míthuiscint a dhéanann dochar don fhíorGhaeltacht, áit a choinnigh an teanga thraidisiúnta beo, áit a bhfuil sé mar theanga phobail i gcónaí (rud nach bhfuil fíor i mBéal Féirste – bhí orm Béarla a labhairt sa gCultúrlann le linn an Oireachtais!).
Agus an leithscéal faoin nGaelscoil is mó sa tír! Níl ach dá cheann ann, mar sin is léir go mbeadh sé níos mó ná ceann ar bith ó dheas. Mara mbeadh ach Coláiste na Coiribe ann i gCondae na Gaillimhe, tá mé lán-chinnte go mbeadh sé sin níos mó agus lán de dhalta Gaeltachta. Ní Gaeltachta atá i mBéal Féirste agus ní bheidh go deo. Ní hionann BF agus BÁC agus an Ghaeltacht, is cuma céard a deireanns na ‘gníomhaí teanga’ agus Conradh na Gaeilge.
Donncha O hEallaithe
Tá ardmheas agam ar an méid atá bainte amach i mBéal Feirste ó thaobh áit lárnach poiblí a aimsiú don Ghaeilge agus molaim go haird na gníomhaithe a bhain an méid sin amach agus atá ag neartú na Gaeilge i mBéal Feirste i measc an phobail.
Tá meas faoi leith agam ar na daoine a bhunaigh eastáit Ghaeltachta ar Bhóthar Shaw sna 1960aí. Bheadh bunús ag Carn Tochair im thuairimse, a bheith ag lorg stádas Gaeltachta. Ach ‘An Cheathrú Ghaeltachta’ a ghlaoch ar cheantar mór in Iarthar Bhéal Feirste? Cén fáth nár tugadh ‘An Cheathrú Ghaelach’ air? Ní bheadh fadhb ar bith agam le sin.
Táimse sásta teacht go Béal Feirste agus an scéal seo a phlé go hoscailte agus go poiblí le lucht na Gaeilge i mBéal Feirste, ach an cuireadh a fháil.
Cathal Mac Mathúna
“áit a bhfuil an mheánscoil Ghaelach”
Tá formhór na n-áiteanna ina bhfuil Gaelcholáistí lonnaithe chomh Gallda le Sasana.
Cén % den dhaonra a labhraíonn an Ghaeilge go laethúil? (ní áirím “conas tá tú, slán, go maith” mar ‘labhairt laethúil na Gaeilge’)
Cén % den dhaonra atá ag tógáil a gcuid clainne trí Ghaeilge (ní áirím “na páistí a chur ina suí ós comhair TG4 mar ‘tógáil clainne le Gaeilge’ mar a thuigeann Patrick Donovan cúrsaí)
Abair gur Gaeilgeoir thú, i mBéal Feirste abair, an bhfuil Gaeilge ag do mhuintir? Do dheartháireacha, chol ceathracha? Sheanamhuintir? Chomharsana? Cabhraíonn sé sin le sealbhú teanga an pháiste agus tá sé fíor-dheacair rud mar sin a athchruthú, ach ceal na cúinsí soisialta sin, ní féidir a chinntiú go leanfaidh an teanga ar aghaidh don chéad ghlúin eile mar theanga dúchais (brúfaidh an Béarla amach í taobh istigh de thrí ghlúine, ar an meán). Ach go dtí go gcruthaítear na cúinsí soisialta sin, ní Nua-Ghaeltacht thú fiú, is áit thú ina bhfuil daoine ag iarraidh an Ghaeilge a chur chun cinn.
Ní Gaeltachtaí iad ana-chuid áiteanna sa nGaeltacht Oifigiúil ach oiread.
Tá an slabhra neamhbhriste ag dul siar na mílte bliain tábhachtach chomh maith, ní rud beag é sin, nach ceart aitheantas a thabhairt dó sin?
Tá baint ag na rudaí sin le ‘Gaeltacht’ cheana féin, aontaím go mb’fhearr ainm eile a úsáid. Lonnaíocht Gaeilge, Nua-Ghaeltacht, Gaelphobal, ní gá troid a thosú, tá neart roghanna oiriúnacha ann. Ach mar a dúirt mé cheana, taobh amuigh, b’fhéidir, de Bhóthar Seoighe, ní fhéadfá ‘Lonnaíocht Gaeilge/Nua-Ghaeltacht/pé rud a thabhairt ar Iarthar Bhéal Feirse, ní go fóill ar aon nós.
Agus, ní duine Gaelach é an duine a úsáideann leagan Gaelach dá ainm mura bhfuil an teanga ar a thoil aige chomh maith. Is é an rud céanna é sin le comhtharthaí a chur suas in áit in a labhraítear an Béarla go príomha mar gheall go bhfuil grúpa daoine sa cheantar sin ag iarraidh í a athshealbhú, níl an áit Gaelach de bharr na comhtharthaí sin. Níl an áit féin Gaelach mar gheall go bhfuil daoine Gaelacha ann.
(Agus sílim féin go bhfuil moladh mór tuillte ag na daoine a chuireann an teanga chun cinn i mBéal Feirste dála an scéil, is laochra Gael iad, ach ní hionann na laochra sin agus an rud is ‘Gaeltacht’ ann)
Sean Ó Flaithearta
Tá sé iontach a chloisteáil go bhfuil Gaeilge agus Gaeltacht ar Bhóthar na bhFál i mBéal Feirste. Bhíodh caint fadó ar theorainneacha na Gaeltachta a ath-thargaint…
Bheadh sé níos deise a rá anois go bhfuil an tír ar fad ina Gaeltacht…
Tá an-obair déanta agus dá dhéanamh ag naonra na Gaeltachta.
Bhí caint shuimiúil ar an Radio le gairid maidir le páistí a thugann an Ghaeilge leo ón gcliabhán. Bhí tuistí i Rath Chairn mí-shásta a gcuid páistí a bheith curtha isteach i naonra le páistí atá ag tosú amach..!
An bhfuil uimhir mhór páistí ag fáil a gcuid Gaeilge ón gcliabhán anois sa tír ?