Cruacheisteanna le cur faoin ionsaí ar an Iaráin, faoi shárú an dlí idirnáisiúnta agus faoi thost an Taoisigh

Luadh an dlí idirnáisiúnta go minic agus ionsaithe na Stát Aontaithe agus Iosrael ar an Iaráin á bplé le seachtain anuas. Thug scata ceannairí Eorpacha – ina measc Macron na Fraince agus Sanchez na Spáinne – le fios go raibh an dlí idirnáisiúnta á shárú ó chuaigh Donald Trump agus Benjamin Netanyahu i mbun cogaíochta arís.

Ní foláir do gach rialtas abhus aghaidh a thabhairt ar na ceisteanna a dhúisíonn airteagal 29.3 den Bhunreacht (‘Glacann Éire le bunrialacha gnáth-admhaithe an dlí idirnáisiúnta le bheith ina dtreoir d’Éirinn ina caidreamh le stáit eile’) nuair a bhíonn cogadh á fhearadh nó á bhagairt..

Ní léir go minic, áfach, cé mar ba chóir na ceisteanna sin a fhreagairt. Go háirithe ó léirigh an tUachtarán Trump a neamhaird gan náire ar na “rialacha gnáth-admhaithe”.

Seo iarracht ar chuid de na ceisteanna is bunúsaí a bhaineann leis an dlí idirnáisiúnta a fhreagairt:

Tá go leor daoine ag caint le tamall ar an dlí idirnáisiúnta. Céard é?

I mbeagán focal, tugtar an dlí idirnáisiúnta ar chaighdeáin agus ar dhualgais a nglacann stáit leo mar phrionsabail ba chóir a chur i bhfeidhm go háirithe i gcás aighnis eatarthu. Ní hionann sin agus a rá go nglacann siad go léir leo i gcónaí.

An féidir teacht ar fhorálacha an dlí idirnáisiúnta i bhforógra nó i gcáipéis nó ar líon-láithreán eagrais amháin?

Ní féidir, toisc nach bhfuil a leithéid ann.

An bhfuil údarás ar bith freagrach as cur i bhfeidhm an dlí idirnáisiúnta? 

Níl.  

An bhfuil cúirt ann a rialaíonn go bhfuil duine nó tír ciontach as a shárú?

Tá agus níl.

Ní foláir duit an freagra sin a mhíniú, chomh maith leis an bhfáth go mbíonn daoine ag caint ar shárú dlí nach bhfuil ann i bhfírinne?

Ceist réasúnta. Ní dlí sa ghnáthchiall é an dlí idirnáisiúnta ach scata conarthaí idirnáisiúnta a bunaíodh ar chomhthuiscint faoi chaidreamh sibhialta idir stáit, go háirithe i gcás cogaidh eatarthu.

Tá brú morálta orthu cloí le forálacha na gconarthaí ach baineann go leor tíortha a mbrí féin astu uaireanta. Nó i gcás Donald Trump, ní bhaineann sé brí ar astu in aon chor agus iad caite i leataobh aige.

Ní beag an t-ábhar lagmhisnigh á spreagann do chur síos.

Foighne ort. Ní beag an t-ábhar a chlúdaíonn na conarthaí nó na coinbhinsiúin a síníodh go dtí seo. Siad na cinn is tábhachtaí Coinbhinsiún na Ginéive a bhaineann le príosúnaigh cogaidh agus le sábháilteacht sibhialtach le linn chogaidh; an Chúirt Choiriúil Idirnáisiúnta ina bhfuil coireanna cogaidh curtha i leith Uachtarán Putin na Rúise agus i leith phríomh-aire Iosrael Benjamin Netanyahu (diúltaíonn na Stáit Aontaithe agus Iosrael d’údarás na cúirte); an Chúirt Bhreithiúnais Idirnáisiúnta ina bhfuil cinedhíothú sa Phalaistín curtha i leith Iosrael ag an Afraic Theas, agus…

Céard is fiú na conarthaí breátha seo más féidir le ceannairí agus le tíortha éagsúla neamhaird iomlán a thabhairt orthu?

Fan ort, seo ceann a bhaineann go díreach leis an ionsaí ar an Iaráin. Tá comhaontú idirnáisiúnta sínithe agus daingnithe ag 193 tír, na Stáit Aontaithe ina measc, a léiríonn neamhdhleathacht bhuamáil na hIaráine. Ní cheadaíonn Cairt na Náisiún Aontaithe do stát ar bith dul i muinín na láimhe láidre in aghaidh stáit eile ach amháin (1) le cead chomhairle shlándála na Náisiún Aontaithe  nó (2) chun iad féin a chosaint.

Ní cheadaíonn ceachtar coinníoll feachtas buamála mar atá ar bun ag Meiriceá agus Iosrael san Iaráin,  mar a dúirt an Taoiseach sa Dáil Dé Máirt. Ní raibh an bhuamáil ag teacht le sainordú ó na Náisiúin Aontaithe, a dúirt Micheál Martin, agus an ceart aige.

Nach tábhachtaí an rud nár dhúirt an Taoiseach? Mhaígh sé gur sheas an rialtas leis an dlí idirnáisiúnta ach ní raibh sé sásta a rá, faoi mar a dúirt Mary Lou McDonald agus Ivana Bacik, go raibh an dlí sin á shárú ag Meiriceá agus ag Iosrael. Cháin sé frith-ionsaithe na hIaráine gan na hionsaithe a spreag iad a cháineadh in aon chor. Ba náireach a thost.

Bhí a thost intuigthe agus náireach ag an am céanna. Féach, tá a fhios agat cén sórt duine é an tUachtarán Trump. Fear teasaí nach bhfuil meas ar an bhfírinne ná ar cheannairí eile aige, fear a athraíonn a mhianta athrú ó lá go lá. Is dócha go raibh Micheál Martin ag cuimhneamh ar a chuairt ar Washington i gcomhair Lá Fhéile Pádraig agus ar an íde béil a chloisfeadh sé dá ndéarfadh sé go raibh an dlí idirnáisiúnta sáraithe ag an uachtarán.

Dúirt mo thuismitheoirí liom agus mé im’ pháiste gan a beith náireach riamh faoin rogha cheart a dhéanamh idir ceart agus mícheart.  Go háirithe dá mbeadh cathú orm fanacht i mo thost. Ach anois tá tost an Taoisigh á chosaint agat, fiú tar éis do dhiúracáin Mheiriceá nó Iosrael páistí scoile agus go leor daoine eile a mharú? 

Dúirt mé go raibh a thost náireach ach intuigthe. Mar a bhí tost Sheansailéir Merz na Gearmáine agus é ina shuí taobh le Trump sa Teach Bán De Céadaoin agus an t-uachtarán ag maíomh go raibh ollscrios á dhéanamh san Iaráin.

Beidh an Taoiseach chomh tostach le Merz agus é ina shuí sa chathaoir chéanna. Ní deas an radharc é ach de ghnáth cuireann ceannairí rialtais leas a dtíortha féin chun cinn ar chaint mhacánta, os comhair na gceamaraí pé scéal é.

An fáth go laghdaíonn mo mheas ar pholaiteoirí de réir mar a mhéadaíonn mo thuiscint orthu.

Scríobh an staraí Gréagach Thucydides fadó go mbunaítear gach cinneadh a dhéanann stát ar fhaitíos nó ar a leas féin nó ar a cháil. Níl an saol polaitiúil athraithe go hiomlán ó bhí sé ag scríobh dhá mhíle go leith bliain ó shin.

Ní cóir beag is fiú a dhéanamh áfach de na prionsabail a leagtar amach sna conarthaí thuas. Ní raibh náisiúin an domhain riamh ar aon tuairim faoina mbrí ná a gcur i bhfeidhm ach is léir dá bhformhór an riachtanas.

Mairfidh na prionsabail agus an riachtanas a spreag iad siad ainneoin sotal an uachtaráin reatha in Washington agus ainneoin tost seachantach na gceannairí a shuíonn lena ais sa Teach Bán.