Fotheidil agus fáilte! Lán an chirt ag TG4 fotheidil dhóghreanta a chur ar a gcláracha

Is maith le gníomhaithe teanga a bheith ag gearán faoi rud éigin. Ach fotheidil? Rud chomh neamhurchóideach, dea-mhéineach agus praiticiúil?

TV Strike

Tá ceist na bhfotheideal ina cnámh spáirne le fada an lá sna tíortha Ceilteacha a bhfuil stáisiún teilifíse ann a chraolann i dteanga Cheilteach. BBC Alba, TG4, S4C: is minic á gcáineadh iad de bharr na bhfotheideal i mBéarla ar a gcuid cláracha. An tseachtain seo, shocraigh gníomhaithe teanga baghcat a chur ar an stáisiún Breatnaise S4C toisc go bhfuil fotheidil dhóghreanta Béarla á gcur ar roinnt cláracha, ar bhonn trialach.

Ní thuigim é.

Cinnte, tuigim gur maith le gníomhaithe teanga a bheith ag gearán faoi rud éigin: bheadh a raison d’être i mbaol muna mbeadh eagraíocht éigin acu le cáineadh, le baghcat a dhéanamh uirthi, nó le n-iad féin a chur trí thine ar leac an dorais ann.

Ach fotheidil? Rud chomh neamhurchóideach, dea-mhéineach agus praiticiúil? Táim den tuairim go bhfuil lán an chirt ag na stáisiúin teilifíse sin a chuireann ar a gcuid cláracha iad, na cinn dhóghreanta go háirithe. Fotheidil agus fáilte! 

Cén fáth sin? Ní maith liom buaileam sciath, ach an cliché sin go bhfuil ‘bua na dteangacha’ ag muintir mo thíre dúchais, an Ísiltír, tá cúis leis sin: fotheidil.

San áit a ndéantar athghuthú ar chláracha teilifíse ón iasacht sa Ghearmáin, sa Fhrainc, san Iodáil, sa Spáinn, sa Phortaingéil, sa Bhrasaíl agus i dtíortha eile nach iad, cuirtear fotheidil ar chláracha teilifíse ón iasacht san Ísiltír.

Agus, arís gan bhuaileam sciath, cuirim ceist ort. An bhfaca tú riamh Ísiltíreach ag freastal ar cheann de na cúrsaí Béarla sin a bhíonn á dtairiscint ag institiúidí teangan ar fud na hÉireann? Ach céard faoi scoláirí ón nGearmáin, ón bhFrainc, ón Iodáil, ón Spáinn, ón bPortaingéil, ón mBrasaíl, agus ó thíortha eile nach iad?

Ag aois a haon-déag, nuair a bhí mé sa rang deireanach den bhunscoil, a thosaigh mise ag foghlaim Béarla. Ach faoin am sin, bhí neart focal pioctha suas agam ó chláracha teilifíse ar nós The Cosby Show, Fawlty Towers agus Murder She Wrote – ag éisteacht leis an mBéarla agus ag léamh na bhfotheideal in Ísiltíris. Cinnte, ní raibh cailleadh ar na múinteoirí Béarla a bhí agam sa mheánscoil, ach ba mhó i bhfad a chuir The Fresh Prince of Bel-Air, Beverly Hills 90210 agus Twin Peaks le mo stór focal ná an leabhar seafóideach úd ‘Upon My Word’ a bhíodh in úsáid sa mheánscoil agus a mhúin frásaí ar nós ‘I’m partial to strawberries’ dúinn.

Fuair mé an saibhreas teanga sin ar fad saor in aisce, toisc go ndearna fáithe i saol na teilifíse cinneadh fadó – moladh go deo lena n-anam! – fotheidil a chur ar chláracha ón iasacht seachas glórtha Ísiltíreacha a bhualadh anuas ar Bill Cosby, ar John Cleese, ar Angela Lansbury, ar Will Smith agus ar aisteoirí eile ón iasacht.

Hmm, céard sin, an gcloisim gníomhaí teangan ag béiceach liom? “Ach ní teanga iasachta í an Ghaeilge in Éirinn, Gaeilge na hAlban san Albain ná an Bhreatnais sa Bhreatain Bheag! Is iad teangacha dúchais na dtíortha sin iad!”

Dúisigh suas, a dhuine, agus éist leis an gcaint timpeall ort ar shráideanna Bhaile Átha Cliath, Dhún Éideann agus Caerdydd. Nó fiú leis an gcaint ar shráideanna na Gaillimhe, an Óbain nó Abertawe. Ní ‘teangacha dúchais’ iad na teangacha Ceilteacha d’fhormhór mór mhuintir na dtíortha Ceilteacha, ach teangacha iasachta.

Ach le caint mhuintir na Ceathrún Rua, le caint mhuintir Uibhist a Deas, le caint mhuintir Ynys Môn a chaithfear éisteacht! Sin an áit a bhfuil an saibhreas teanga!”

Bhuel, a ghníomhaire teanga dhil, má theastaíonn uait an saibhreas teanga sin a cheilt ar do chomhthírigh nach bhfuil an teanga sin ar a dtoil acu, agus má theastaíonn uait a chur in iúl dóibh nach bhfuil siad á gcur san áireamh san fhís atá agat d’athbheochan do theanga, coinnigh ort agus bí ag agóid leat i gcoinne na bhfotheideal.

Buíochas le (líon isteach ainm neach osnádurtha do rogha féin) bíonn dearcadh níos uileghabhálaí ar an tsochaí ag lucht ceannais na stáisiún teilifíse.